หน้าแรก › บทความ › เด็ก › ธาตุเหล็กสำคัญกับเด็กยังไง เด็กแบบไหนต้องเสริม

ธาตุเหล็กสำคัญกับเด็กยังไง เด็กแบบไหนต้องเสริม

แชร์บทความนี้
ตัวการ์ตูนธาตุเหล็กขับรถสีแดงบรรทุกฟองออกซิเจนขึ้นสไลเดอร์แต่แก้วนมยักษ์ขวางทาง เวลสวมเสื้อกั๊กจราจรเป่านกหวีด
ในบทความนี้9 หัวข้อ

ธาตุเหล็กคือแร่ธาตุที่ร่างกายใช้สร้างเม็ดเลือดแดงและใช้ในการทำงานของสมอง เด็ก 1–3 ขวบควรได้วันละ 5 มก. เด็กที่ต้องเสริมจริงจังคือเด็กที่ตรวจเลือดแล้วพบว่าซีด ส่วนเด็กไทย 6 เดือนถึง 12 ปีได้ยาธาตุเหล็กสัปดาห์ละครั้งจากกระทรวงสาธารณสุขอยู่แล้ว

ภาพรวมวิตามินและแร่ธาตุตัวอื่นของเด็ก เราสรุปไว้ใน วิตามินเด็กจำเป็นไหม เด็กแต่ละวัยควรได้อะไร และตัวไหนมีงานวิจัย

TL;DRสรุปสั้นๆ อ่าน 30 วิ

ธาตุเหล็กสำคัญกับเลือดและสมองของเด็ก แต่การเสริมช่วยเรื่องสมองให้เห็นเฉพาะในเด็กที่ซีดอยู่แล้ว

  • ต้องได้วันละเท่าไหร่: เด็ก 1–3 ขวบ 5 มก. เด็ก 4–5 ขวบ 6 มก. และเด็ก 6–8 ขวบ 6.6 มก. ตามค่าอ้างอิงของกรมอนามัย
  • ยาน้ำของอนามัย: เด็ก 6 เดือนถึง 5 ขวบได้ยาน้ำธาตุเหล็กสัปดาห์ละครั้ง และเด็ก 6–12 ปีได้ยาเม็ดสัปดาห์ละครั้ง พร้อมตรวจเลือดตามช่วงวัย
  • เสริมเองเพิ่มไหม: ถ้าลูกไม่ได้ซีด ให้เริ่มจากอาหารที่มีธาตุเหล็กก่อน แล้วค่อยเสริมเมื่อแพทย์ตรวจแล้วแนะนำ

1. ธาตุเหล็กช่วยอะไรในร่างกายลูก

ใจความสำคัญ: ร่างกายเด็กใช้ธาตุเหล็กทั้งสร้างเลือด สร้างพลังงาน และใช้ในการทำงานของสมอง ช่วงที่โตเร็วจึงเป็นช่วงที่ต้องดูแลเรื่องนี้เป็นพิเศษ

หนังสือค่าอ้างอิงสารอาหารสำหรับคนไทยของกรมอนามัยสรุปงานของธาตุเหล็กไว้สามอย่าง คือเป็นส่วนหนึ่งของฮีโมโกลบิน (โปรตีนในเม็ดเลือดแดงที่พาออกซิเจนไปทั่วตัว) อยู่ในเอนไซม์ที่ใช้สร้างพลังงาน และมีบทบาทในการทำงานของสมอง

ตอนลูกวิ่งเล่นที่สนามหลังเลิกเรียน ทั้งกล้ามเนื้อและสมองที่กำลังจำกติกาเกมใหม่ต้องใช้ออกซิเจน ธาตุเหล็กคือส่วนหนึ่งของระบบขนส่งนี้ครับ หนังสือเล่มเดียวกันยังอธิบายว่าการขาดธาตุเหล็กลดการทำงานของเม็ดเลือดขาวบางชนิดด้วย

ข่าวดีคือร่างกายต้องการธาตุเหล็กจากอาหารไม่มาก เพราะนำเหล็กจากเม็ดเลือดแดงเก่ากลับมาใช้ซ้ำ ปัญหามักเกิดเมื่ออาหารให้ไม่พอ หรือช่วงที่ต้องการเพิ่ม เช่น ช่วงโตเร็ว และเด็กผู้หญิงที่เริ่มมีประจำเดือน

กรมอนามัยเขียนไว้ว่าการขาดธาตุเหล็กในวัยทารกส่งผลอย่างถาวรต่อระดับสติปัญญา และมองช่วงตั้งแต่อยู่ในครรภ์ถึง 3 ขวบแรกว่าเป็นช่วงวิกฤต ส่วนการให้ธาตุเหล็กเพิ่มแล้วสมองดีขึ้นแค่ไหน งานวิจัยตอบซับซ้อนกว่านั้น

2. เสริมธาตุเหล็กแล้วสมองลูกดีขึ้นไหม

ใจความสำคัญ: ผลดีต่อสมองพบในเด็กวัยเรียนที่ซีดอยู่แล้ว ส่วนเด็กที่เลือดปกติแทบไม่ได้อะไรเพิ่ม จึงควรตรวจเลือดก่อนคิดเรื่องเสริม

ธาตุเหล็กมีงานวิจัยเรื่องสมองเด็กหนุนอยู่จริง แต่มีเงื่อนไขสำคัญ ผลดีเห็นในเด็กที่ซีดหรือโลหิตจาง (ภาวะที่เลือดมีฮีโมโกลบินต่ำกว่าปกติ) เท่านั้น เด็กที่เลือดปกติดีอยู่แล้ว ให้ธาตุเหล็กเพิ่มก็แทบไม่ต่างจากไม่ให้

🔬 งานวิจัยบอกว่า · 🟡 มีงานวิจัยรองรับ แต่คุณภาพงานยังปนกัน
งานรวมผล 13 งานทดลองในเด็กวัยเรียน 6–12 ปี (Gutema et al., 2023) ซึ่งมีงานจากไทย 2 งาน พบว่าเด็กที่ซีดอยู่ก่อนได้คะแนนเชาวน์ปัญญาดีขึ้นในระดับปานกลางถึงค่อนข้างมาก ส่วนเด็กที่ไม่ซีด 1,295 คน ผลแทบเป็นศูนย์ ผลการเรียนไม่ต่างกันทั้งสองกลุ่ม และเมื่อดูเฉพาะงานที่ออกแบบดี ผลต่อเชาวน์ปัญญาก็ไม่ชัด

เราให้ป้ายเหลืองเพราะเมื่อตัดงานที่ให้กรดโฟลิกหรือวิตามินซีร่วมด้วยออก ผลก็ไม่ชัดเจนทางสถิติแล้ว อีกงานรวมผล (Low et al., 2013) จาก 32 งาน เด็ก 7,089 คน เกือบทั้งหมดในประเทศรายได้ต่ำถึงปานกลาง พบว่าเด็กที่ซีดได้ไอคิวเพิ่มราว 4.55 จุด แต่ข้อมูลเรื่องผลข้างเคียงยังมีน้อย

ฝั่งทารกและเด็กเล็ก ภาพต่างออกไปครับ

🔬 งานวิจัยบอกว่า · 🟡 ยังไม่พบผลต่อพัฒนาการ และงานส่วนใหญ่ยังไม่แน่นหนา
งานรวม 35 งาน เด็กอายุ 4–23 เดือน 42,306 คน (Pasricha et al., 2013) พบว่าธาตุเหล็กรายวันลดความเสี่ยงโลหิตจางลงราว 39% แต่ไม่พบความต่างด้านพัฒนาการทางสมอง และเด็กที่ได้ธาตุเหล็กอาเจียนและมีไข้บ่อยกว่า งานทดลองขนาดใหญ่ในบังกลาเทศ (BRISC, 2021) ให้ยาน้ำธาตุเหล็กทุกวันแก่ทารกอายุ 8 เดือน 3,300 คน นาน 3 เดือน ก็ไม่พบผลต่อคะแนนพัฒนาการ

งานรวมผลชุดนี้มีเพียง 9 จาก 35 งานที่ออกแบบได้ดี ผู้วิจัยจึงสรุปว่าผลต่อพัฒนาการและผลข้างเคียงในวัยนี้ยังไม่แน่ชัด

งานจากไทยเองก็น่าสนใจ งานทดลองในเด็กประถม 397 คน (Sungthong et al., 2004) ให้ธาตุเหล็ก 5 วันต่อสัปดาห์ สัปดาห์ละครั้ง หรือยาหลอก นาน 16 สัปดาห์ ฮีโมโกลบินเพิ่มพอ ๆ กันในสองกลุ่มที่ได้ธาตุเหล็ก แต่กลุ่มที่กินเกือบทุกวันมีไอคิวเพิ่มน้อยกว่าอีกสองกลุ่ม ผู้วิจัยจึงสรุปว่าแบบสัปดาห์ละครั้งเหมาะกับชุมชนที่ศึกษา

ธาตุเหล็กจึงช่วยเมื่อลูกขาดอยู่จริง ส่วนเด็กที่ไม่ได้ขาด ให้เพิ่มก็ไม่ได้ทำให้ไอคิวสูงขึ้น

เด็กสองคนใส่หมวกนั่งอ่านหนังสือด้วยกันบนสนามหญ้า สื่อถึงการเรียนรู้ของเด็กวัยเรียน
โฆษณา

3. เด็กแต่ละวัยควรได้ธาตุเหล็กวันละเท่าไหร่

ใจความสำคัญ: ตัวเลขในตารางคือธาตุเหล็กที่ควรได้จากอาหารรวมทั้งวัน ใช้ดูว่าจานข้าวของลูกพอไหม ไม่ใช่ขนาดยาที่ต้องหามาเสริม

ค่าที่ใช้ในไทยมาจากหนังสือค่าอ้างอิงสารอาหารของกรมอนามัย พ.ศ. 2563 เรียกสั้น ๆ ว่าค่า DRI (ค่าที่บอกว่าคนแต่ละวัยควรได้สารอาหารนั้นวันละเท่าไหร่)

อายุ ธาตุเหล็กที่ควรได้ (มก./วัน)
0–5 เดือน ได้จากนมแม่ ไม่กำหนดค่า
6–11 เดือน 9.0
1–3 ปี 5.0
4–5 ปี 6.0
6–8 ปี 6.6
9–12 ปี ชาย 11.5
9–12 ปี หญิง 12.5 (ถ้ามีประจำเดือนแล้ว 15.6)
13–15 ปี ชาย 15.0 · หญิง 16.0

ที่มา: กรมอนามัย ค่า DRI 2563 ตารางที่ 6 หน้า 303 · ช่วง 1–3 ปี หมายถึงอายุ 1 ปีจนถึงก่อน 4 ปี

ทารก 6–11 เดือนต้องการ 9 มก. มากกว่าเด็ก 1–3 ขวบเกือบเท่าตัว เพราะหนังสือ DRI ระบุว่าการสูญเสียธาตุเหล็กพื้นฐานสูงที่สุดในวัยทารก และยังต้องใช้เหล็กเพื่อโต อาหารตามวัยของลูกช่วงนี้จึงต้องมีแหล่งธาตุเหล็กด้วย อีกช่วงที่ตัวเลขกระโดดคือเด็กผู้หญิงที่เริ่มมีประจำเดือน

หนังสือ DRI ไม่ได้กำหนดปริมาณสูงสุดสำหรับคนไทย เพราะไม่พบความเสี่ยงเหล็กเกินจากอาหารในประชากรทั่วไป แต่ยกค่าของสหรัฐฯ ไว้ว่าเด็กจนถึง 13 ปีไม่ควรได้เกินวันละ 40 มก. ซึ่งตั้งจากผลข้างเคียงของยาเม็ดธาตุเหล็ก

กล่องข้าวกลางวันของเด็ก ป.1 ที่มีข้าว ไข่ เนื้อสัตว์ และผักทุกวัน ก็เป็นฐานที่ดีแล้วครับ ไม่ต้องนับทุกมิลลิกรัม

กล่องข้าวพลาสติกใส่แซนด์วิชม้วนกับมะเขือเทศ ตัวอย่างมื้อกลางวันที่พกไปโรงเรียน

4. ธาตุเหล็กเด็กของอนามัยคืออะไร ลูกได้ตอนไหนบ้าง

ใจความสำคัญ: ยาธาตุเหล็กสัปดาห์ละครั้งอยู่ในชุดสิทธิประโยชน์ของเด็กอายุ 6 เดือนถึง 12 ปี ถ้าลูกยังไม่เคยได้หรือยังไม่เคยตรวจเลือด ถามสถานพยาบาลที่ลูกใช้สิทธิ์ได้เลย

“ธาตุเหล็กของอนามัย” คือมาตรการเสริมธาตุเหล็กเพื่อลดภาวะโลหิตจางของสำนักโภชนาการ กรมอนามัย อยู่ในชุดสิทธิประโยชน์ของระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ตัวเลขเป็นปริมาณธาตุเหล็กจริง (elemental iron)

  • เด็ก 6 เดือนถึง 2 ปี: ยาน้ำเสริมธาตุเหล็ก 12.5 มก. สัปดาห์ละ 1 ครั้ง
  • เด็ก 2–5 ปี: ยาน้ำเสริมธาตุเหล็ก 25 มก. สัปดาห์ละ 1 ครั้ง
  • เด็ก 6–12 ปี: ยาเม็ดเสริมธาตุเหล็ก 60 มก. สัปดาห์ละ 1 ครั้ง
  • ทารกน้ำหนักแรกคลอดน้อย: เริ่มตั้งแต่อายุ 2 เดือน เป็นยาน้ำ 12.5 มก. วันละ 1 ครั้ง
  • การตรวจเลือด: เจาะเลือดดูความเข้มข้นของเลือดอย่างน้อย 1 ครั้งตอนอายุ 6–12 เดือน (เจาะที่ 9 เดือน) และอีกครั้งตอน 3–5 ปี ถ้ายังไม่ได้ตรวจ ให้ตรวจตอน 6 ปี

ขนาดสัปดาห์ละครั้งนี้มีไว้สำหรับเด็กทั่วไปที่ยังไม่ได้ซีด ถ้าตรวจพบว่าซีดจากการขาดธาตุเหล็ก แนวทางของสำนักโภชนาการให้เปลี่ยนเป็นขนาดสูงกว่าทุกวันนาน 3 เดือนภายใต้การดูแลของเจ้าหน้าที่ แล้วจึงกลับมาสัปดาห์ละครั้ง

ในทางปฏิบัติ งานศึกษาของกรมอนามัยใน 24 จังหวัด (2565) พบว่าเด็กยังได้ยาน้ำไม่ทั่วถึง ผู้ดูแลเด็กส่วนใหญ่ไม่รู้ว่าลูกมีสิทธิ์ได้ยาและได้ตรวจเลือด และยาน้ำมีรสเฝื่อนคล้ายเหล็กจนเด็กบางคนไม่ยอมกิน ถ้าลูกยังไม่เคยได้ หรือได้แล้วกินไม่ครบ ถามเจ้าหน้าที่ได้ตรง ๆ ครับ

5. เด็กแบบไหนควรเสริมธาตุเหล็ก และใครแค่กินให้ดีก็พอ

ใจความสำคัญ: เด็กกลุ่มเสี่ยงควรได้ตรวจเลือดและคุยกับแพทย์ ส่วนเด็กที่กินได้หลากหลายและได้ยาตามมาตรการอยู่แล้ว ไม่ต้องหาอาหารเสริมธาตุเหล็กมาเพิ่มเอง

ถ้าลูกไม่ได้ซีดและได้ยาตามมาตรการอยู่แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องซื้อธาตุเหล็กมาเสริมเพิ่ม คนที่ควรได้มากกว่านั้นคือเด็กที่ตรวจแล้วพบว่าขาดหรือซีด ซึ่งแพทย์จะกำหนดขนาดให้ ส่วนกลุ่มด้านล่างเสี่ยงกว่าเด็กทั่วไป จึงไม่ควรพลาดการตรวจเลือด

  • ทารกน้ำหนักแรกคลอดน้อยหรือคลอดก่อนกำหนด: มาตรการไทยให้ยาน้ำทุกวันตั้งแต่ 2 เดือน และสมาคมกุมารแพทย์แห่งสหรัฐอเมริกา (AAP) ระบุว่าเด็กคลอดก่อนกำหนดได้ประโยชน์จากการเสริมตั้งแต่ราว 2 สัปดาห์หลังคลอด
  • ทารกกินนมแม่หลัง 6 เดือน: AAP ระบุว่านมแม่ดีที่สุดแต่อาจให้ธาตุเหล็กไม่พอ ช่วงนี้จึงต้องมีอาหารตามวัยที่มีธาตุเหล็ก
  • แม่ที่ซีดตอนตั้งครรภ์: กรมอนามัยระบุว่าทารกที่เกิดจากแม่ที่ซีดช่วงตั้งครรภ์จะสะสมธาตุเหล็กไว้ได้น้อย จึงเสี่ยงขาดตั้งแต่วัยทารก
  • เด็กเล็กที่ดื่มนมวัวมาก: AAP แนะนำไม่ให้นมวัวก่อนอายุ 12 เดือน และหลัง 1 ขวบให้ดื่มไม่เกิน 24 ออนซ์ (ราว 700 มล.) ต่อวัน
  • ช่วงโตเร็วและเด็กผู้หญิงที่เริ่มมีประจำเดือน: ความต้องการขึ้นไปถึง 15.6 มก. ต่อวัน และ AAP แนะนำให้ตรวจภายใน 1 ปีหลังเริ่มมีประจำเดือน
  • เด็กที่ติดเชื้อบ่อย: หนังสือ DRI ระบุว่าการติดเชื้อทำให้ร่างกายลดธาตุเหล็กที่หมุนเวียนลง

ลองนึกภาพข้าวกล่องที่กลับมาเหลือครึ่ง แต่ขวดนมหมดเกลี้ยง หนังสือ DRI ระบุว่าธาตุเหล็กในนมวัวดูดซึมได้เพียงร้อยละ 4–6 ถ้านมทำให้ลูกอิ่มจนไม่หิวข้าว ลองค่อย ๆ ลดนมให้อยู่ในช่วงที่ AAP แนะนำ แล้วเพิ่มกับข้าวที่มีธาตุเหล็กแทน

ถ้ากังวลว่าลูกขาดอยู่แล้ว ทางที่ชัดที่สุดคือตรวจเลือด อาการที่ควรสังเกตและค่าเลือดที่หมอใช้ เราแยกไว้ใน อาการเด็กขาดธาตุเหล็ก

แก้วนมวัวบนโต๊ะอาหารเช้า สื่อถึงเด็กเล็กที่ดื่มนมมากจนกินข้าวน้อย

6. อาหารที่มีธาตุเหล็กสำหรับเด็ก และเมนูง่าย ๆ สำหรับเด็กเล็ก

ใจความสำคัญ: ให้มีเนื้อสัตว์หรือเครื่องในในมื้อหลัก แล้วจับคู่ผักใบเขียวกับผลไม้ที่มีวิตามินซี ร่างกายลูกจะดูดซึมธาตุเหล็กจากทั้งจานได้ดีขึ้น

ธาตุเหล็กในอาหารมีสองแบบ หนังสือ DRI ของกรมอนามัยแบ่งไว้แบบนี้

  • ธาตุเหล็กแบบฮีม (heme iron): พบในเนื้อสัตว์ เครื่องใน เป็ด ไก่ และปลา ร่างกายดูดซึมได้ดี ราวร้อยละ 20–30 และยังช่วยให้ดูดซึมธาตุเหล็กจากพืชในมื้อเดียวกันได้ดีขึ้น
  • ธาตุเหล็กแบบไม่ใช่ฮีม (non-heme iron): พบในธัญพืช ถั่วเมล็ดแห้ง และผักใบเขียวเข้มบางชนิด เช่น ผักโขม รวมถึงไข่แดงและนม ร่างกายดูดซึมได้น้อยกว่า

ตัวช่วยการดูดซึมที่หนังสือ DRI ระบุไว้คือวิตามินซี กรดจากผลไม้ และเนื้อสัตว์ ส่วนตัวที่ทำให้ร่างกายดูดซึมธาตุเหล็กจากพืชได้น้อยลงคือไฟเตท กากใยอาหาร และโพลีฟีนอลในชา ผักใบเขียวเข้ม และเครื่องเทศ การดื่มนมพร้อมมื้ออาหารก็ลดการดูดซึมธาตุเหล็กจากพืชเช่นกัน

หนังสือ DRI ยังเล่าว่าอาหารไทยแบบข้าวขาว ผัก และเนื้อสัตว์พอควร ให้ธาตุเหล็กที่ร่างกายใช้ได้ราวร้อยละ 10

เมนูเสริมธาตุเหล็กสำหรับเด็กเล็ก (ปรับความละเอียดให้ตรงกับวัยของลูก)

  • ข้าวต้มหรือโจ๊กใส่ตับไก่บดกับหมูสับ แล้วตามด้วยผลไม้รสเปรี้ยวหลังมื้อ
  • ไข่ตุ๋นใส่ปลาบดและผักใบเขียวสับละเอียด
  • ข้าวผัดเนื้อสับกับถั่วต้มนิ่ม ๆ
  • แกงจืดเต้าหู้หมูสับใส่ผักใบเขียว เสิร์ฟคู่ผลไม้ที่มีวิตามินซี

หลักคือมีเนื้อสัตว์หรือเครื่องในหนึ่งอย่าง ผักหรือถั่วหนึ่งอย่าง และวิตามินซีปิดท้าย เช้าวันจันทร์ที่รีบจนทำได้แค่ไข่ต้ม ก็เติมผลไม้สักชิ้นหลังมื้อได้ครับ

ถ้าลูกได้ยาน้ำหรือยาเม็ดอยู่ เรื่องกินก่อนหรือหลังอาหาร กินพร้อมนมได้ไหม เราตอบแยกไว้ใน ธาตุเหล็กเด็กกินตอนไหนให้ดูดซึมดี

ผักโขมใบเขียวเข้ม หนึ่งในแหล่งธาตุเหล็กจากพืชสำหรับเด็ก

7. ยาน้ำธาตุเหล็ก กัมมี่ และอาหารเสริม ต่างกันตรงไหน

ใจความสำคัญ: ดูที่ปริมาณธาตุเหล็กจริงต่อชิ้น อย่าซ้อนหลายผลิตภัณฑ์ และเก็บทุกแบบให้พ้นมือเด็กเหมือนยา

ยาน้ำธาตุเหล็กจากสถานพยาบาลเป็นยา มีขนาดตามช่วงอายุและมีการตรวจเลือดกำกับ ส่วนผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 293 พ.ศ. 2548 คือผลิตภัณฑ์ที่กินนอกเหนือจากอาหารปกติ เพื่อหวังประโยชน์ด้านส่งเสริมสุขภาพ ปริมาณธาตุเหล็กจึงต่างกันไปตามฉลาก

เวลาอ่านฉลาก น้ำหนักเกลือเหล็กไม่เท่ากับธาตุเหล็กจริง แนวทางของสำนักโภชนาการยกตัวอย่างว่า เฟอรัสซัลเฟต 200 มก. ให้ธาตุเหล็กจริง 60 มก. ให้หาบรรทัดที่บอกธาตุเหล็กเป็นมิลลิกรัม แล้วคูณจำนวนชิ้นที่ลูกกินต่อวัน

กัมมี่ธาตุเหล็กดีไหม ไม่จำเป็นสำหรับเด็กส่วนใหญ่ที่กินอาหารได้และได้ยาตามมาตรการอยู่แล้ว ถ้าต้องเสริม ให้ใช้ตามฉลาก หรือตามที่แพทย์/เภสัชกรแนะนำ และถามว่าแบบน้ำ เม็ด หรือกัมมี่ เหมาะกับลูกที่สุด

กัมมี่ต้องระวังเพิ่มอีกเรื่อง คือรสหวานและหน้าตาคล้ายขนม หนังสือ DRI ระบุว่ายาเม็ดเหล็กปริมาณสูง 20–60 มก. ต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ทำให้เกิดพิษเฉียบพลัน อาเจียนและท้องเสียรุนแรง ส่วน US FDA บังคับให้ผลิตภัณฑ์ธาตุเหล็กแบบเม็ดและแคปซูลพิมพ์คำเตือนว่า การกินเกินขนาดโดยไม่ตั้งใจเป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตจากพิษในเด็กอายุต่ำกว่า 6 ปี อาการและสิ่งที่ต้องทำเมื่อลูกเผลอกินเกิน เราเขียนไว้ใน เด็กกินธาตุเหล็กมากเกินไป

ถ้าวิตามินรวมที่ลูกกินมีธาตุเหล็กด้วย แล้วยังได้ยาน้ำของอนามัยและกัมมี่อีกตัว ธาตุเหล็กจะซ้อนกันสามทาง ก่อนเพิ่มอะไรใหม่ ให้รวมธาตุเหล็กจากทุกฉลากก่อนเสมอ

8. ก่อนให้ลูกกินธาตุเหล็กเสริม ต้องระวังอะไรบ้าง

ธาตุเหล็กเป็นแร่ธาตุที่มีทั้งประโยชน์และความเสี่ยงจริง จุดที่ต้องระวังส่วนใหญ่เกิดจากการเสริมเกินจำเป็นหรือเก็บไม่ดี มากกว่าการกินอาหาร

⚠️ ข้อควรระวัง

  • ทารกต่ำกว่า 1 ปี: เสริมธาตุเหล็กเฉพาะตามที่แพทย์หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขกำหนด งานรวมผลในเด็ก 4–23 เดือนพบว่ากลุ่มที่ได้ธาตุเหล็กอาเจียนและมีไข้บ่อยกว่า
  • เก็บให้พ้นมือเด็ก: ยาน้ำ ยาเม็ด และกัมมี่ทุกแบบ การกินเกินเฉียบพลันระดับ 20–60 มก./กก. ทำให้อาเจียนและท้องเสียรุนแรง ถ้าลูกเผลอกิน ไปพบแพทย์ทันที
  • อย่าซ้อนหลายผลิตภัณฑ์: รวมธาตุเหล็กจากวิตามินรวม ยาน้ำ และกัมมี่ก่อนเพิ่มตัวใหม่
  • ธาตุเหล็กขนาดสูงกับซิงค์: หนังสือ DRI ระบุว่าการกินยาธาตุเหล็กขนาดสูงทำให้ร่างกายใช้ซิงค์ได้น้อยลง
  • พื้นที่ที่มีมาลาเรีย: หนังสือ DRI ระบุว่าการให้ธาตุเหล็กแก่เด็กที่ขาดธาตุเหล็กในพื้นที่ระบาดเพิ่มการป่วยจากมาลาเรีย ถ้าอยู่หรือเดินทางไปพื้นที่แบบนี้ ถามแพทย์ก่อน
  • มีโรคเลือดหรือโรคประจำตัว: ปรึกษาแพทย์ก่อนเสริมทุกครั้ง
  • ควรพาไปพบแพทย์เมื่อ: สงสัยว่าลูกซีดหรือขาดธาตุเหล็ก ลูกยังไม่เคยตรวจเลือดตามนัด หรือลูกกินผลิตภัณฑ์ธาตุเหล็กเกินขนาดโดยไม่ตั้งใจ

9. คำถามที่พบบ่อย

เด็กต้องเสริมธาตุเหล็กทุกคนไหม?

เด็กไทยอายุ 6 เดือนถึง 12 ปีได้ยาธาตุเหล็กขนาดต่ำสัปดาห์ละครั้งตามมาตรการของกระทรวงสาธารณสุขอยู่แล้ว นอกเหนือจากนี้ ไม่จำเป็นต้องซื้ออาหารเสริมธาตุเหล็กมาให้ทุกคน การเสริมเพิ่มควรเกิดหลังตรวจเลือดแล้วพบว่าขาด หรือเมื่อแพทย์แนะนำ เพราะงานวิจัยพบว่าเด็กที่เลือดปกติไม่ได้ประโยชน์เพิ่ม

ธาตุเหล็กเด็กกินถึงกี่ขวบ?

ตามมาตรการปัจจุบันของสำนักโภชนาการ เด็กได้ยาน้ำตั้งแต่ 6 เดือนถึง 5 ขวบ และยาเม็ดสัปดาห์ละครั้งช่วง 6–12 ปี หลังจากนั้นเด็กผู้หญิงที่เริ่มมีประจำเดือนจะได้ยาเม็ดธาตุเหล็กคู่กรดโฟลิกต่อ ส่วนเด็กที่แพทย์ให้ยาเพราะซีด ให้กินตามระยะที่แพทย์กำหนด

ธาตุเหล็กเด็ก 1 ขวบ และ 3 ขวบ ควรได้วันละเท่าไหร่?

ทั้งเด็ก 1 ขวบและ 3 ขวบอยู่ในช่วงอายุ 1–3 ปีของค่าอ้างอิงกรมอนามัย ควรได้ธาตุเหล็กจากอาหารวันละ 5 มก. ช่วงนี้หมายถึงอายุ 1 ปีจนถึงก่อน 4 ปี ตัวเลขนี้คือปริมาณจากอาหารรวมทั้งวัน ไม่ใช่ขนาดยาที่ต้องหามาเสริม

เด็กกินธาตุเหล็กดีไหม ถ้าลูกไม่ได้ซีด?

ถ้าหมายถึงอาหารที่มีธาตุเหล็ก ดีและควรมีทุกวัน แต่ถ้าหมายถึงอาหารเสริมธาตุเหล็กเพิ่มเติม งานรวมผลในเด็กวัยเรียนพบว่าเด็กที่ไม่ซีดไม่ได้ผลดีต่อเชาวน์ปัญญาเพิ่ม และงานในเด็กไทยพบว่ากินเกือบทุกวันไม่ได้ดีกว่าสัปดาห์ละครั้ง จึงควรตรวจเลือดก่อน

ลูกเป็นพาหะธาลัสซีเมีย เสริมธาตุเหล็กได้ไหม?

หนังสือ DRI ของกรมอนามัยระบุว่าในไทยไม่พบความเสี่ยงธาตุเหล็กเกินในประชากรทั่วไป รวมถึงคนที่เป็นพาหะธาลัสซีเมีย และพาหะก็ขาดธาตุเหล็กได้เหมือนคนอื่น แต่ถ้าลูกเป็นโรคธาลัสซีเมีย หรือไม่แน่ใจว่าเป็นพาหะหรือเป็นโรค ให้ปรึกษาแพทย์ก่อนเสริมทุกครั้ง

สรุป

ธาตุเหล็กสำคัญกับเลือด พลังงาน และสมองของเด็ก เด็ก 1–3 ขวบต้องการวันละ 5 มก. และส่วนใหญ่ได้จากเนื้อสัตว์ เครื่องใน ไข่ ถั่ว และผักใบเขียวที่กินคู่ผลไม้ เด็กไทย 6 เดือนถึง 12 ปีมียาธาตุเหล็กสัปดาห์ละครั้งตามมาตรการอยู่แล้ว ผลดีต่อสมองเห็นในเด็กที่ซีด ไม่ใช่ทุกคน ถ้ากังวล ให้ตรวจเลือดก่อนซื้ออะไรมาเสริม และเก็บผลิตภัณฑ์ธาตุเหล็กทุกแบบให้พ้นมือเด็ก

📚 แหล่งอ้างอิง

12 แหล่ง
  1. กรมอนามัย: ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 บทธาตุเหล็ก หน้า 291–304
  2. สำนักโภชนาการ กรมอนามัย: มาตรการเสริมธาตุเหล็กเพื่อป้องกันภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก ภายใต้ชุดสิทธิประโยชน์ในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ
  3. สำนักโภชนาการ กรมอนามัย: แนวทางการป้องกันภาวะซีดจากการขาดธาตุเหล็กในโครงการสายใยรักแห่งครอบครัวและในเด็กวัยเรียน
  4. วารสารศูนย์อนามัยที่ 9: ศรัชฌา กาญจนสิงห์. ระบบเฝ้าระวังภาวะโลหิตจางในเด็กปฐมวัย เขตสุขภาพที่ 6. 2565
  5. PubMed Central: Gutema BT, et al. Effects of iron supplementation on cognitive development in school-age children: Systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2023
  6. PubMed: Low M, et al. Effects of daily iron supplementation in primary-school-aged children: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. CMAJ. 2013
  7. PubMed: Pasricha SR, et al. Effect of daily iron supplementation on health in children aged 4-23 months: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Lancet Glob Health. 2013
  8. PubMed: Pasricha SR, et al. Benefits and Risks of Iron Interventions in Infants in Rural Bangladesh. N Engl J Med. 2021
  9. PubMed: Sungthong R, et al. Once-weekly and 5-days a week iron supplementation differentially affect cognitive function but not school performance in Thai children. J Nutr. 2004
  10. HealthyChildren.org (AAP): Anemia and Your Child
  11. US FDA: Dietary Supplement Labeling Guide, Chapter VIII. Other Labeling Information
  12. สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 293) พ.ศ. 2548 เรื่อง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ข้อมูลเพื่อความรู้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ บทความนี้สรุปจากงานวิจัยและแหล่งข้อมูลที่อ้างอิงด้านบน ไม่ได้ใช้แทนการวินิจฉัยหรือรักษาโดยแพทย์ ก่อนให้เด็กกินอาหารเสริมหรือยาธาตุเหล็กใด ๆ โดยเฉพาะทารกต่ำกว่า 1 ปี เด็กที่มีโรคประจำตัว หรือกินยาอยู่ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
เขียนโดย เวล · ทีม mywellthy · อัปเดตล่าสุด 14 พ.ย. 2569

โฆษณา
เวล — ผู้เขียน mywellthyนักเขียนสายสุขภาพของ mywellthy อ่านงานวิจัยแล้วสรุปเป็นภาษาที่เข้าใจง่าย บอกตรง ๆ ว่าอะไรมีหลักฐานแค่ไหน และควรระวังอะไร (ไม่ใช่แพทย์หรือเภสัชกร)ข้อมูลนี้มีไว้เพื่อความรู้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ · บางลิงก์เป็นลิงก์ affiliate